Een systeemtherapeutische bijdrage aan dementiezorg

Dementie is een ziekte in opmars die door de Wereldgezondheidsorganisatie als een van de belangrijkste mondiale gezondheidsproblemen wordt aangeduid (WHO, 2017, 2025). De term dementie wordt gebruikt om een verzameling aan ziekten te beschrijven waarbij hersencellen mettertijd beschadigd geraken, met progressief hersenlijden als gevolg. Langzamerhand veroorzaakt deze celsterfte cognitieve, emotionele en gedragsmatige veranderingen en neemt het cognitief functioneren af. Dit aftakelingsproces veroordeelt de persoon en de omgeving tot het leren omgaan met allerhande uitdagingen. Gegeven dat dementie afhankelijk van de onderliggende oorzaak en andere persoonsgebonden factoren (Dero et al., 2023; Hunt et al., 2023), elke persoon op een unieke manier treft, kan de zorg een uitermate uitdagende onderneming zijn. Zelfs voor de meest toegewijde mantelzorgers en geoefende zorgprofessionals is het vaak zoeken naar een aanpak die aansluit bij de specifieke behoeften, mogelijkheden en beperkingen van die ene persoon. Partners, kinderen, familieleden en vrienden worden geconfronteerd met een persoon die soms niet meer reageert zoals voorheen, of die door de ziekte gedrag vertoont dat moeilijk te plaatsen is. Misverstanden, frustraties en gevoelens van machteloosheid kunnen ontstaan wanneer geheugenproblemen, achterdocht, prikkelbaarheid of initiatiefverlies toenemen. Daarnaast ontstaat er vaak een verschuiving in rollen: de partner wordt verzorger, het kind wordt beslisser, de vriend(in) wordt hulpverlener. Deze rolverandering kan verdriet, rouw en schuldgevoel oproepen, zowel bij de persoon met dementie als bij de naasten (Van de Ven, 2020). Omdat het gedrag en de behoeften van de persoon met dementie kunnen wisselen van dag tot dag, veranderen de relaties voortdurend. Dat vraagt veel flexibiliteit, geduld en emotionele veerkracht. Niet alleen familiebanden, maar ook de relatie tussen de persoon met dementie en zorgprofessionals kunnen onder aanzienlijke druk komen te staan. Complex gedrag, verminderde verbale communicatiemogelijkheden en onvoorspelbare symptomen maken het voor professionals soms moeilijk om passende zorg te bieden (Van Assche & Van de Ven, 2022). Door de sterke invloed van persoonsgebonden factoren is er geen universeel zorgplan. Zo kunnen mensen met een sterke behoefte aan autonomie heftiger reageren op afhankelijkheid, terwijl anderen juist sneller angstig of achterdochtig worden. En wat de ene dag goed werkt, kan de volgende dag juist weerstand oproepen. Professionals moeten met andere woorden voortdurend maatwerk leveren. Zulke zorg op maat bieden vraagt tijd, expertise en flexibiliteit; middelen die in de praktijk niet altijd voldoende beschikbaar zijn.

Ik werk al negen jaar in de dementiezorg als klinisch psycholoog, neuropsycholoog en systeemtherapeut. Op de leefeenheid Ouderen SP van het OPZ Geel, een psychiatrische residentiële afdeling voor personen met dementie en bijkomende gedrags- en psychologische symptomen, zetten wij dagelijks in op systemische en relatiegerichte zorg. Ik zie keer op keer hoe we met zelfs de kleinste alledaagse handelingen een wezenlijk verschil kunnen maken in het leven van personen met dementie én dat van hun naasten.

Dit artikel benadrukt het belang van inzetten op inclusie, verbinding en wederkerigheid met als doel dat onderlinge relaties behouden blijven en menselijkheid tot uiting kan komen, zelfs in de meest aangrijpende situaties, die zich vaak voordoen in de context van dementie. Het presenteert een ethische benadering waarin een belangrijke rol is weggelegd voor de systeemtherapie. Aan de hand van een casus wordt praktisch geïllustreerd hoe ogenschijnlijk simpele, maar doeltreffende interventies en houdingen steeds weer het geloof in mogelijkheden en menselijkheid versterken.

Dementie in context

Dementiezorg is geëvolueerd van een biomedisch model dat vooral de neurologische aspecten van de ziekte benadrukte naar een psychosociaal model waarin de ervaring en autonomie van de persoon met dementie centraal staan (Cohen-Mansfield & Mintzer, 2005; Downs, 2000; Levenstein et al., 1986; Lyman, 1989). Kitwoods concept van ‘persoonsgerichte zorg’ (Kitwood, 1997) was toonaangevend voor kwaliteitsvolle dementiezorg en legde de nadruk op het erkennen en ondersteunen van de unieke persoon achter de dementie, met oog voor behoeften, gevoelens en waarden. Ondanks zijn grote invloed kreeg dit concept ook kritiek, omdat het te sterk gericht zou zijn op het individu en onvoldoende rekening hield met de bredere sociale context (Adams, 1996; Epp, 2003; Mitchell & Agnelli, 2015).

Daarom vond een verdere verschuiving plaats naar een sociaal-relationeel model, waarin de kwaliteit van zorg afhankelijk is van sterke, wederkerige relaties tussen de persoon met dementie, mantelzorgers en professionele zorgverleners (Nolan et al., 2001, 2002, 2004). Dit model erkent de emotionele en fysieke behoeften van alle betrokkenen en benadrukt het belang van samenwerking tussen deze betrokkenen en de integratie van de verschillende perspectieven. Een sociaal-relationeel model benadrukt de noodzaak van een netwerkgerichte benadering om een beter begrip te krijgen van hoe elke deelnemer aan de dementiezorg sociaal gepositioneerd is. Het oorspronkelijke concept van de relatie tussen patiënt, mantelzorger en arts van Silliman (1989) is de basis voor andere benaderingen, zoals de partnerschapsbenadering (Adams et al., 1999), de triadische interactie (Fortinsky, 2001) en de relatiegerichte zorg (Nolan et al., 2003). Het onderliggende idee van deze benaderingen is dat de dementiezorg vaak wordt geleverd binnen zogenaamde dementiezorgdriehoeken, bestaande uit de persoon met dementie, de mantelzorger(s) en één of meer zorgprofessionals (zie figuur 1).

Figuur 1 De dementiezorgdriehoek

Simmel (1950) ontwikkelde een van de eerste theorieën over triadische interactie, waarin hij stelt dat de grootte van een sociale groep bepalend is voor haar structuur en werking. Wanneer een derde persoon wordt toegevoegd aan een bestaande dyade, verandert de aard van de interactie. De triade introduceert nieuwe mogelijkheden voor coalitievorming en machtsuitoefening. In deze context kan een van de groepsleden zich als ‘derde’ positioneren ten opzichte van de andere twee. Simmel onderscheidt daarbij drie mogelijke rollen: de bemiddelaar, de uitbuiter en de onderdrukte. Caplow (1968) breidde Simmels benadering uit door acht mogelijke coalities binnen een driepersoonsgroep te beschrijven. Hij stelt dat deze coalities ontstaan doordat groepsleden streven naar het vergroten van hun eigen invloed en controle binnen de groep. Dit begrip van triadische interactie vond later verder uitwerking binnen de systeemtherapie, onder andere door Minuchin (1974), Haley (1977) en Hoffman (1981), die het concept van ‘pathologische driehoeken’ introduceerden om destructieve interactiepatronen binnen gezinnen te duiden. Binnen de context van ouderenzorg bouwde Biggs (1993, 1994; Biggs et al., 1995) voort op deze inzichten door drie veelvoorkomende allianties te identificeren tussen zorgprofessionals, mantelzorgers en ouderen. Hij stelt dat triadische relaties in zorgsituaties vaak gepaard gaan met subtiele machtsverschuivingen, waarbij het risico bestaat dat twee partijen zich met elkaar verbinden ten koste van de derde. Biggs (1993) onderscheidt de volgende drie vormen: (1) de alliantie tussen de mantelzorger en de professionele zorgverlener, waarbij de oudere wordt buitengesloten en diens behoeften en autonomie genegeerd of ondermijnd kunnen worden; (2) de alliantie tussen de mantelzorger en de oudere tegen de professionele zorgverlener, wat diens autoriteit en mandaat binnen de zorgrelatie kan beperken; en (3) de alliantie tussen de professionele zorgverlener en de oudere tegen de mantelzorger, waardoor diens betrokkenheid of zeggenschap over de zorg kan worden gemarginaliseerd. Deze driehoeksverhoudingen laten zien hoe de structuur van een zorgtriade niet steeds neutraal is, maar diepgaande implicaties kan hebben voor de machtsverdeling, besluitvorming en kwaliteit van zorgrelaties.

Systeemtherapeutisch werken in de dementiezorg

Helaas worden personen met dementie nog te vaak buitengesloten van gesprekken over de eigen zorgnoden en -wensen en worden hun familieleden louter aangesproken in hun rol als mantelzorger (Aaltonen et al., 2021; Mattos et al., 2023; Read et al., 2017). In een sociaal-relationeel model van dementiezorg moeten personen met dementie en hun naasten niet alleen als patiënt en mantelzorger worden gezien, maar als onderdeel van een sociaal netwerk. Door een bredere, relationele benadering kunnen verbindingen langer in stand blijven, wat bijdraagt aan het emotionele welzijn van alle betrokkenen (Rober, 2012). Er valt namelijk veel te winnen door personen met dementie opnieuw in contact te brengen met hun omgeving. In situaties waarin geen genezing mogelijk is, blijken de familiale en sociale banden van de grootste betekenis voor de ervaren levenskwaliteit van de betrokkenen (Albrecht & Devlieger, 1999). Het progressieve en onvoorspelbare verloop van dementie vraagt zowel van de persoon zelf als van zijn naasten om zich voortdurend opnieuw te verhouden tot de ziekte. Het ziekteproces beïnvloedt vrijwel alle aspecten van het dagelijks leven, van de routine tot de emotionele en sociale interacties. Het is daarom essentieel om altijd te blijven vragen naar het perspectief van de persoon met dementie en zijn of haar naasten over hoe zij deze interacties ervaren.

Systeemtherapie zou dus een waardevolle rol kunnen spelen in het ondersteunen van gezinnen die geconfronteerd worden met de complexe uitdagingen van dementie. Toch is de bijdrage van systeemtherapie binnen de dementiezorg, en ouderenzorg in bredere zin, historisch gezien eerder beperkt gebleven (Van Assche et al., 2015). De schaarse empirische studies die beschikbaar zijn, richten zich hoofdzakelijk op individuele of gezinstherapie voor mantelzorgers (Ball, 2024; Benbow & Sharman, 2014). De persoon met dementie zelf wordt vaak buiten de therapeutische sessies gehouden, tenzij deze nog over voldoende cognitieve capaciteiten beschikt om actief deel te nemen.

Een relatiegericht zorgmodel kan een relevant kader bieden voor therapeuten en zorgverleners werkzaam in de dementiezorg. In de hierna volgende voorbeeldcasus wordt geïllustreerd hoe systeemtherapie de interacties binnen de zorgtriade kan verbeteren en zo kan bijdragen aan betere uitkomsten, zowel voor de persoon met dementie als voor zijn of haar mantelzorgers. De casus toont aan hoe een relationele benadering therapeutisch werken mogelijk maakt, ondanks de schijnbare beperkingen die dementie met zich meebrengt op cognitief, emotioneel en gedragsmatig vlak. Niet door deze te negeren, maar door er op een systemische en contextgevoelige manier mee om te gaan.

Dementie in de therapiekamer

Het lijkt misschien voor de hand liggend om te concluderen dat therapeutisch werken met of in aanwezigheid van mevrouw D weinig zin heeft, gezien haar taalstoornissen, het ‘ontbrekend ziektebesef’ en haar ‘wilsonbekwaamheid’ (Van der Wedden, 2017). Deze complexiteit kan het idee versterken dat een betekenisvol gesprek of interventie niet meer mogelijk is. Toch hoeft deze situatie niet als een onmogelijke opgave beschouwd te worden. Vanuit een systemisch perspectief (Taylor, 2017; The et al., 2017) blijkt dat het wél mogelijk is om gesprekken te voeren met mensen met dementie en hun naasten, niet alleen in de beginfase van het dementieproces, maar ook in latere stadia (Van Dalen, 2017; Hydén, 2018). Binnen het medisch-antropologisch gedachtegoed van auteurs zoals Taylor, The, Hydén en Van Dalen wordt ook gepleit voor een sociaal-relationeel model van dementiezorg. Zij bekritiseren het dominante westerse discours waarin ouderdom en dementie vooral worden gezien als een proces van verlies van functies en capaciteit, wat leidt tot het verdwijnen van het vermogen tot autonomie en wederkerigheid. In dit perspectief wordt dementie een identiteit: mevrouw D is ‘dement’. Dit denken draagt bij aan wat ook wel een ‘dubbele dood’ genoemd wordt: eerst de sociale dood – het verlies van stem, rol en betekenis – en uiteindelijk de fysieke dood. Zoals psychiater en systeemtherapeut De Wachter (2020) terecht aanstipt: ‘De doordrammende beeldvorming van hoge ouderdom en dementie als louter verschrikking draagt bij tot de haast wanhopige gevoelens die velen koesteren over deze levensfase.’ Dit narratief komt zowel de persoon met dementie zelf als de naasten en de hardwerkende zorgprofessionals die zich inzetten in vaak complexe en belastende situaties, niet ten goede en dreigt hen mee te trekken in mentale uitputting en verlies aan perspectief.

Een eerste systeemgesprek met de persoon met dementie en de naasten staat in het teken van kennismaken en is te vergelijken met een klassieke heteroanamnese. Hoewel mevrouw D lang niet altijd in staat is om duidelijk te maken wat ze precies bedoelt, kan ze toch bij het gesprek betrokken worden. Systeemtherapie gaat ervan uit dat individuen onderdeel zijn van een groter sociaal systeem. Systeemtherapeutische gesprekken worden gezien als ontmoetingen tussen mensen, waarbij interacties en relaties de basis vormen voor therapeutische interventie (Savenije et al., 2014). In de context van dementie, waar woorden niet meer vanzelfsprekend zijn, is het in zulke gesprekken een zoektocht naar de kleine interacties. Het gaat om het aangaan van contact, het beroeren van elkaar zonder dat er woorden worden uitgewisseld. Zoals narratief psychotherapeut Neimeyer beschrijft: ‘It’s in between the words that the magic happens’ (Neimeyer, 2009).

Deze interactie illustreert het pleidooi om voortdurend te zoeken naar kleine verhalen, openingen en insteken die de persoon met dementie in staat stelt zichzelf kenbaar te maken. Hoewel dit gebaar misschien in schril contrast staat met hun relatie van weleer, raakt het een diepere bron van liefde en engagement aan. Het toont aan hoe zelfs de kleinste, ogenschijnlijk onbeduidende gebaren een betekenisvolle verbinding kunnen bewerkstelligen. In systeemgesprekken met personen met dementie is het van essentieel belang dat elk contact belevingsgericht is. Een liefdevolle toon, een aangename stem en plezierige zintuiglijke prikkels zijn manieren waarop familieleden contact kunnen maken en die de verbondenheid kunnen versterken.

De aanwezigheid van mevrouw D in dit gesprek benadrukt tevens de onderlinge verbondenheid doordat aan beiden erkenning wordt gegeven

(Hydén et al., 2013) en kan voor haar partner als een steun worden ervaren. Deze gesprekken zijn bedoeld om samen verhalen te delen, waarbij de persoon met dementie wordt benaderd als een aanwezige derde partij (Linell, 2009). Daarmee wordt bedoeld dat de persoon met dementie bewust wordt betrokken in het gesprek en de sociale interactie, ook wanneer actieve deelname lastig is. Er wordt op een respectvolle manier over haar gesproken, waardoor zij erkend blijft als een betekenisvolle en betrokken deelnemer.

Als therapeut kun je verschillende communicatiemiddelen inzetten, zoals het aanpassen van voornaamwoorden, oogcontact, aanraking en lichaamshouding, om de persoon met dementie actief in de verhalen te betrekken ondanks zijn of haar positionering als een derde partij (Hydén, 2018; Nilsson et al., 2018). De focus van deze gesprekken ligt vaak veel meer op de analoge, non-verbale communicatie in het hier-en-nu dan op digitale, verbale communicatie (Bateson, 1972; Watzlawick et al., 1967). De bijdragen van de persoon met dementie dienen niet louter te worden gezien als losse handelingen, maar als betekenisvolle interacties. Door gebruik te maken van multimodale communicatie en door aandachtige observatie én interpretatie, kan er een gezamenlijk ‘wij-perspectief’ ontstaan waarin ervaringen en identiteiten van familieleden met elkaar verbonden worden (Hydén & Nilsson, 2015).

Omgaan met onbegrepen gedrag bij dementie

Iedereen die in aanraking komt met dementiezorg weet hoe uitdagend en lastig die soms kan zijn. Personen met dementie vertonen soms gedrag dat moeilijk te begrijpen is. Bij tachtig tot negentig procent van de personen met dementie komt er vroeg of laat ‘moeilijk’ of ‘onbegrepen’ gedrag voor (Zuidema et al., 2018). De term ‘onbegrepen gedrag’ verwijst naar gedrag dat door de persoon met dementie zelf en/of de omgeving als moeilijk hanteerbaar wordt ervaren. Dit kan variëren van (nachtelijke) onrust, repetitief gedrag, loopdrang, prikkelbaarheid en achterdocht, tot agressief en/of apathisch gedrag. Vaak worden psychofarmaca voorgeschreven om dit ‘moeilijke’ gedrag te behandelen (Jester et al., 2021). Deze medicijnen kunnen verlichting bieden voor de acute symptomen, maar ze pakken de onderliggende oorzaken niet aan. Om effectief met dit gedrag om te gaan, is het essentieel om de oorzaken van het gedrag te begrijpen. Pas wanneer je deze achterhaalt, kun je een passende aanpak of behandeling kiezen.

In de casus wordt geïllustreerd hoe personen met dementie voor hun zelfregulatie steeds meer afhankelijk worden van anderen. De sociaal-cognitieve leerschool leert ons dat mensen zichzelf trachten te reguleren in momenten van verhoogde spanning (Bandura, 1986; Baumeister et al., 1994), bijvoorbeeld door een endorfineboost (door sporten, chocolade eten enzovoort), comfort (zoals een warm bad), of fysiek of sociaal contact (zoals een knuffel of een gesprek). De partner omschreef mevrouw D in het eerste gesprek als een vrouw van weinig woorden, die in stressvolle situaties troost en rust vond in de fysieke nabijheid van betekenisvolle anderen. Het was deze kennis over mevrouws levensloop en vroegere copingmechanismen die helpend was om een inschatting te maken van mogelijke onderliggende oorzaken om er vervolgens toepasbare interacties tegenover te stellen.

In lijn met het eerdergenoemde sociaal-relationele model van dementiezorg, kan worden gesteld dat, zelfs wanneer personen met dementie geen blijk meer geven van herkenning (bijvoorbeeld wanneer ze de naam van hun geliefden niet meer weten of hen verwarren met anderen), ze nog steeds behoefte hebben aan de nabijheid van hun dierbaren. De casus toont ook aan hoe de aanwezigheid van de persoon met dementie in gesprekken de betrokken naasten in hun kracht kan zetten: de partner speelt een actieve rol in haar emotieregulatie en welzijn tijdens de sessie. Hij is alert op signalen die aantonen dat zij het moeilijk heeft en probeert de omgeving aan te passen zodat deze haar behoeften ondersteunt en vervult. Veel naasten van personen met dementie herkennen dat de eigen behoefte aan wederkerigheid met hun geliefde blijft voortbestaan. Ze verwachten van ons zorgprofessionals dat wij geïnteresseerd zijn in wie de persoon met dementie en hun naasten daadwerkelijk zijn, zodat we samen in staat blijven om de behoefte aan, en het vermogen tot, wederkerigheid te blijven zien, ondanks het cognitieve verlies (Adams & Gardiner, 2005; Van Dalen, 2019). De angst om de ander te verliezen, het verlangen naar verbondenheid, de behoefte om gezien en gewaardeerd te worden, en de wens om bij de ander terecht te kunnen, spelen in deze relaties een even grote rol als in eender welke partnerrelatie.

‘Luisteren’

Deze illustraties laten het belang zien van verbinding in het werken met een problematiek als dementie. Willen we de dialoog met personen met dementie op gang houden, dan moeten we gaan ‘luisteren’. Swinnen (in Hendriks et al., 2013) stelt: ‘Luisteren naar dementietaal is een kunst op zich.’ Om de stem van de persoon met dementie te kunnen waarderen, moeten we ons oefenen in de kunst van het interpreteren van elke mogelijke talige uiting én in het loslaten van alle taalregels en de daarmee verbonden verwachtingen. Met andere woorden, als therapeut heb je de verantwoordelijkheid te ‘luisteren’ in het gezamenlijke proces waarin men in verbinding gaat met de ander. Maar hoe te luisteren wanneer er geen woord gezegd wordt?

Het is inspirerend om alternatieve manieren van communicatie aan te wenden. Naast het hoofd en het hart van patiënten, kunnen ook hun handen, houding, gebaren en mimiek betrokken worden in de gesprekken. Het vraagt tijd om op elkaar af te stemmen en te zoeken naar elkaar.

Feedbackgeoriënteerd werken

In systeemgesprekken richt de therapeut zich op de interactie tussen familieleden en speelt hij of zij in op wat zich tijdens de sessie voordoet. Dit zorgt voor onzekerheid omdat het proces niet vooraf vastligt. Feedbackgeoriënteerd werken helpt om het therapeutisch contact met patienten en hun naasten te bewaken: de therapeut ‘luistert’ of alle betrokkenen ervaren dat we na een reeds afgelegd parcours nog steeds op een goed spoor zitten (Rober et al., 2021).

Besluit

Als maatschappij staan we voor een enorme uitdaging, namelijk de vergrijzing van onze bevolking. Therapeuten zullen, gezien de demografische ontwikkelingen, steeds vaker ouderen in hun patiëntsystemen aantreffen bij wie neurocognitieve stoornissen de meest voorkomende klacht zijn (Van Alphen et al., 2022). De behoefte aan ondersteuning voor partners en families die te maken hebben met dementie zal alleen maar toenemen. Er is met andere woorden een belangrijke rol weggelegd voor systeemtherapeuten om zich kenbaar te maken binnen de dementiezorg, waar tot op heden de bijdrage vanuit systeemtherapeutische hoek te beperkt blijft.

De voorbeeldcasus van mevrouw D illustreert de interactieve processen die zich binnen de dementiezorg afspelen. Personen met dementie worden nog al te vaak uitgesloten van zorggesprekken die over hen gaan. Wanneer we ons dan ook nog eens enkel richten op naaste familieleden in hun rol als mantelzorgers of vertegenwoordigers, bestaat het risico dat we onbedoeld de sociale en familiale banden tussen de familieleden ondermijnen. Door de gesprekken en contacten met personen met dementie en hun naasten bewust samen te blijven aangaan, ook wanneer de cognitieve achteruitgang verder gevorderd is of de taal hapert, kan de onderlinge verbinding behouden blijven. Met een aangepaste setting en gespreksaanpak is het goed mogelijk personen met dementie actief bij deze gesprekken te blijven betrekken.

Om de persoon met dementie werkelijk te blijven zien en horen, is het essentieel om in te zetten op inclusie en menselijke verbinding én om te blijven ‘luisteren’. In dit artikel heb ik willen benadrukken dat een kwalitatief goed leven mogelijk is, ook wanneer dementie zich aandient. Dit is geen optimistische poging om het vaak langdurige en ingrijpende lijden van de betrokkenen te minimaliseren. Integendeel, ik presenteer geen makkelijke oplossingen of onrealistische visies die het leed zouden ontkennen. Wél wil ik de volgende positieve boodschap meegeven: therapie zal niet leiden tot genezing, maar warme, luisterende begeleiding, in gesprek met de persoon met dementie en diens naasten, kan wel degelijk heilzaam zijn. Ik pleit daarom voor een benadering die de persoon met dementie niet los ziet van zijn of haar omgeving, maar binnen de context van belangrijke en betekenisvolle relaties.

Tot slot roep ik op om te komen tot de ontwikkeling van educatieve programma’s voor therapeuten en zorgverleners die vertrekken vanuit een relatiegericht model van dementiezorg. Deze programma’s zouden gericht moeten zijn op het versterken van vaardigheden die therapeuten en zorgverleners in staat stellen kritisch na te denken over sociale dynamieken binnen dementiezorgdriehoeken. Ook zouden ze hen moeten helpen bij het ontwikkelen van strategieën en interventies die de actieve deelname van personen met dementie bevorderen. De toekomst van een sociaal-relationele dementiezorg ligt in goed opgeleide professionals die families met dementie in hun geheel kunnen ondersteunen. Systeemtherapeut Peeters (2002) verwoordde dit treffend: ‘Mensen worden dement, relaties nooit.’ Door dementie verliezen personen cognitieve vermogens, maar hoeven ze hun geliefden en naaste familieleden niet te verliezen.

© 2009-2026 Uitgeverij Boom Amsterdam
ISSN 0924-3631

De artikelen uit de (online)tijdschriften van Uitgeverij Boom zijn auteursrechtelijk beschermd. U kunt er natuurlijk uit citeren (voorzien van een bronvermelding) maar voor reproductie in welke vorm dan ook moet toestemming aan de uitgever worden gevraagd:

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikelen 16h t/m 16m Auteurswet 1912 jo. Besluit van 27 november 2002, Stb 575, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoeding te voldoen aan de Stichting Reprorecht te Hoofddorp (postbus 3060, 2130 KB, www.reprorecht.nl) of contact op te nemen met de uitgever voor het treffen van een rechtstreekse regeling in de zin van art. 16l, vijfde lid, Auteurswet 1912. Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16, Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten, postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro).

No part of this book may be reproduced in any way whatsoever without the written permission of the publisher.